Terwijl de discussie over #metoo ergens achter in mijn hersenpan een plekje zocht, friste de speech van Oprah tijdens de Golden Globes mijn geheugen weer even op. En begrijp me niet verkeerd, aandacht voor dit probleem juich ik ten zeerste toe. Want hoe anders ging dat vroeger? Pas eind vorige eeuw kwamen de zedendelicten binnen de Katholieke Kerk naar boven en het duurde nog decennia voordat de beerput in andere sectoren werd opengetrokken. Ik krijg de rillingen van die machteloosheid die zoveel mannen en vrouwen moeten hebben gevoeld – en nog steeds ondervinden.
In Rome heeft dit gevoel al sinds jaar en dag een gezicht: namelijk dat van Beatrice Cenci. Zij speelt de hoofdrol in een van de meest absurde #metoo-verhalen uit de Romeinse geschiedenis.
Beatrice werd geboren in 1577 als dochter van Francesco Cenci, die tot de rijkste mannen van Rome behoorde. En die dikke portemonnee had Francesco maar wat hard nodig. Al vanaf jonge leeftijd toonde hij gewelddadig gedrag en meerdere malen stond hij voor het pauselijk gerecht vanwege zijn wrede en ellendige karakter. Steeds weer moest hij zichzelf vrijkopen, wat iedere keer een hap uit zijn vermogen was. Een van zijn beruchtste rechtszaken betrof de verdenking van sodomie (homoseksualiteit), een enorme zonde in die tijd waarop de doodstraf stond. Francesco stond echter na drie maanden – en nog een rib minder in zijn lijf – weer op straat.
Francesco terroriseerde het leven van Beatrice, haar zus, broers en hun stiefmoeder. Zijn familie smeekte de paus om hulp, maar die gaf amper gehoor. De steenrijke tiran had zo vrij spel. Hij mishandelde zijn familieleden op brute wijze – twee zoons moesten het zelfs met de dood bekopen – en zijn op seks beluste handen konden niet van de jonge Beatrice afblijven. Nadat hij een vermogen had moeten betalen voor de bruidsschat van zijn andere dochter, zette hij Beatrice achter slot en grendel. Dat geld kon hij immers beter gebruiken. Samen met haar stiefmoeder Lucrezia zat Beatrice twee jaar lang opgesloten in een kasteel buiten Rome.
Na een jeugd vol bittere ellende smeedde Beatrice samen met haar broertje Bernardo, stiefmoeder Lucrezia en twee handlangers een plan om een einde te maken aan de onderdrukking van Francesco. En daar was maar één oplossing voor: moord. Na twee mislukte pogingen, waaronder een vergiftiging, werd Francesco op een ochtend dood aangetroffen, met een enorme spijker in zijn hoofd. Een lang en ingewikkeld rechtsproces volgde. Zo’n gruwelijke moord kon alleen een vrouw bedenken, was de aanname. Als eerste werd Lucrezia verdacht. Niet veel later vielen ook de namen van Beatrice, Bernardo en hun handlangers. Een jaar lang werden ze gefolterd om een bekentenis los te krijgen, door bijvoorbeeld hun armen uit de kom te rukken. De handlangers zwichtten voor de martelingen – maar werden beide alsnog vermoord. Van de moedige Beatrice kregen de wetsdienaren echter nooit een schulderkenning. Toch was het onomstotelijk bewijs al geleverd, achtten zij.
Vanuit het volk kwam luid protest: dit was een rechtvaardige misdaad tegen een onmens! Paus Clemens VIII kende echter geen genade. ‘De enige, juiste straf voor vadermoord is executie.’ Op 11 september 1599 werden Beatrice en Lucrezia onthoofd. Alleen de twaalfjarige Bernardo ontsnapte aan de dood. Hij kreeg gratie, maar diende wel de executie te aanschouwen en alle familiebezittingen aan de Kerk af te staan.
Dat dit #metoo-verhaal niemand in de koude kleren is gaan zitten, bewijzen talloze dichters, schrijvers en kunstenaars die al eeuwen inspiratie halen uit dit verhaal. Mede dankzij hen wordt Beatrice vandaag beschouwd als een Romeinse heldin. En gek genoeg is haar verhaal vierhonderd jaar later nog actueel. Laten we echter hopen dat de laatste ophef uit Hollywood vruchtbaarder is dan die in Rome in 1599. Want nog meer smerige Francesco’s en beschermende types als Clemens, daar hebben we de komende vierhonderd jaar geen zin meer in.
Historisch artikel voor desmaakvanitalie.nl, januari 2018
Liselotte van Leest 