Maria op blote voeten aan de muur en een minnares als model voor Medusa. In het 17e-eeuwse Rome stapten veel kunstenaars over op een nooit eerder vertoonde stijl, met levensechte figuren en veel gevoel voor drama. Eerzuchtige pausen en kardinalen gaven royaal geld uit aan kunst, waardoor schilders en beeldhouwers van heinde en ver naar de Eeuwige Stad trokken. In korte tijd veranderde Rome van een ingedutte stad tot een bruisende broedplaats van ingenieuze ideeën en nieuwe initiatieven, met Caravaggio en Bernini aan de voorhoede van wat we nu de Romeinse barok noemen.
Kerkelijke propaganda
Die artistieke ommekeer was precies wat de pausen en kardinalen voor ogen hadden. In de eeuw ervoor klonken namelijk steeds vaker kritische geluiden ten opzichte van de Katholieke Kerk. Om onder meer het opkomend protestantisme in de kiem te smoren, staken de hoge geestelijken hun koppen bij elkaar. Acht jaar lang smeedden ze een plan om katholieken binnenboord te houden en andersgelovigen en afvalligen te doen bekeren − een vergadering die beter bekendstaat als de contrareformatie. Een belangrijk onderdeel hiervan was het ‘oppoetsen’ van het uiterlijk. Romeinse kerken gingen ogen als de hemel om de mens te overtuigen van het ‘ware geloof’. Bijbelverhalen werden niet langer sereen en elegant afgebeeld, maar met heftige emoties en levensechte mensen. Rijke kardinalen en hun families pronkten bovendien maar wat graag met wat zij zich aan kunst konden veroorloven; in kerken schitterden hun bombastische familiekapellen en hun huizen blonken als bonbondozen, met veel goud, (plafond)schilderingen en marmeren beelden. Kunst werd meer dan ooit een propagandamiddel en Rome het artistieke brandpunt van Europa.
Caravaggio gebruikte echte mensen als model; buren en vrienden verschenen als heiligen in zijn schilderijen.
Buitengewoon brein
Een van de drijvende krachten achter de artistieke kentering was de schilder Michelangelo Merisi da Caravaggio. Zijn belangrijkste patroon, kardinaal Francesco Del Monte, noemde hem zelfs de man met de cervello stravagantissimo (buitengewoon excentrieke hersenen). Wat veel zegt over zijn genialiteit, maar ook over zijn karakter: Caravaggio maakte met elke opdrachtgever ruzie en werkte zichzelf voortdurend in de (justitiële) nesten. Toch verfraaide hij talloze kerken en palazzo’s op ongekende wijze met zijn schilderijen. Zijn stijl is van enorme invloed geweest, die onder meer Rembrandt inspireerde. Caravaggio schilderde met sterke licht-donkercontrasten (clair-obscur) en maakte zijn werken realistisch door echte mensen als model te gebruiken. Buren en vrienden verschenen als Madonna of Petrus, vaak in eigentijdse kleding en met een lelijk, gerimpeld voorhoofd, op blote voeten of met een verwarde blik. Hij gebruikte zichzelf regelmatig als model wanneer het ging om gezichtsuitdrukkingen. Voor Jongen gebeten door hagedis oefende hij de expressie van pijn en schrik talloze keren voor de spiegel, om de reflex perfect weer te geven in zijn schilderij. Caravaggio’s realistische en dramatische afbeeldingen van Bijbelverhalen raakten de 17e-eeuwse kerkgangers. Precies de belangstelling waar de hoge katholieken naar op zoek waren.
Het omslagpunt
Een schilderij vertelt, in tegenstelling tot een theaterstuk, het verhaal in één scène. Om de aandacht van de kijker te trekken, maakten kunstenaars veelal gebruik van het zogenaamde omslagpunt: dé scène waarin het verhaal bij elkaar komt. Caravaggio’s verbeelding van de Griekse mythe van Narcissus laat zo’n punt zien. Narcissus was een vrouwenmagneet, maar hij wees alle dames genadeloos af. Dat schoot een van zijn aanbidders in het verkeerde keelgat. Ze bad tot de godin Nemesis dat Narcissus voor altijd zélf liefdesverdriet zou voelen. Nemesis luisterde en bedacht een meedogenloos plan: ze liet Narcissus verliefd worden op zichzelf. Toen de jongen zijn spiegelbeeld in het water zag, raakte hij in de ban van zijn schoonheid. Hij boog voorover om zijn knappe gezicht te zoenen en toen Narcissus die mooie lippen raakte, tuimelde hij in het water en verdronk. In het werk van Caravaggio zien we het moment waarop Narcissus wordt verleid door zijn eigen aanblik, waarvan wij weten dat het zijn bittere einde zal betekenen.
Zacht marmer
Ook beeldhouwers zaten niet stil in de 17e eeuw, ze namen veel trucjes van de schilders over. Hun beelden oogden als mensen van vlees en bloed en vertelden eveneens verhalen in één enkel moment. Absolute meester hierin was architect en beeldhouwer Gian Lorenzo Bernini. Een genie voor wie de met geld smijtende paus Urbanus VIII maar wat graag zijn portemonnee trok – of beter gezegd die van het Vaticaan. Bernini’s erfenis op Rome is onmiskenbaar: levensechte marmeren bustes, imposante grafmonumenten, grootse fonteinen én niet te vergeten: het Sint Pietersplein. Bernini wist marmer te transformeren tot een zacht vrouwenbeen of een sierlijk kussen, waarin je wilt knijpen om te checken of het stiekem toch niet echt is. Hij creëerde onder andere wolken, vuur en gewichtsloze engelen in steen, tot dan toe alleen gezien in de schilderkunst.
Een van Bernini’s beroemdste beelden is de Extase van Theresia in de Santa Maria della Vittoria-kerk. Theresia zweeft op een wolk. We zien haar op het moment dat een engel een pijl uit haar hart trekt, waardoor ze in totale verrukking is geraakt, zo luidt het verhaal (‘De hevige pijn die ik daarbij voelde, deed me zachtjes kreunen…Toch was die onuitsprekelijke pijn buitengewoon zoet’). Bernini bracht haar witte, marmeren lichaam tot leven door haar lijden en genot uit te laten drukken. Haar mond staat een klein beetje open en haar ogen zijn half dicht. Ze is er wel, maar ook niet. Haar heftige gevoelens komen zelfs tot in haar wild gedrapeerde kleding tot uiting. Theresia’s houding zorgde ervoor dat de kerkgangers destijds geroerd − zij het met enige opwinding − naar haar keken, en velen dat nog altijd doen.
Versteende minnares
Bernini gebruikte eveneens mensen uit zijn omgeving als model. Voor de stenen versie van Medusa liet hij zich inspireren door het gezicht van Costanza Bonarelli, de vrouw van zijn assistent waarmee hij een affaire had. Toen hij er echter achter kwam dat Costanza ook met zijn broer Luigi rommelde, vereeuwigde hij haar in de monsterlijke mythe van Medusa. Ooit was Medusa van betoverende schoonheid, totdat de godin Athena haar transformeerde in een wanstaltig gedrocht met kronkelende slangen als haar. Elke man die haar in de ogen keek versteende. Letterlijk. Dit kon zo niet langer, dacht Perseus, de zoon van Zeus. Hij beloofde de koning om Medusa te onthoofden en kreeg vervolgens de hulp van nimfen. Zij gaven hem een helm, waarmee hij onzichtbaar werd, en een blinkend schild om haar blik af te weren. Zo lukte het hem Medusa te onthoofden, zonder haar aan te kijken. Bernini legde de Medusa vast in steen, alsof ze naar zichzelf had gekeken in het schild van Perseus, een grappige toespeling op het verhaal.
Barok in Nederland
Dit voorjaar haalt conservator Frits Scholten van het Rijksmuseum de Romeinse barok naar Nederland, met de tentoonstelling Caravaggio-Bernini. Barok in Rome. Meer dan 70 werken vertellen het verhaal van het bruisende, 17e-eeuwse Rome. Stukken waarin we het zo typerende drama van deze periode terugzien, met heftige emoties en dynamiek. Maar ook de realistische setting: heilige en mythische figuren in eigentijdse kleding, bijvoorbeeld. Uiteraard kun je werken bewonderen van de meesterbreinen Caravaggio en Bernini, als Jongen gebeten door hagedis, Narcissus en Medusa, maar ook van hun geestverwanten, zoals Annibale Carracci. Daarnaast zullen er ook terracotta modellen te zien zijn van beroemde fonteinen en beelden van Bernini in Rome, zoals de Fontana del Moro op Piazza Navona en het Olifantje voor de Santa Maria sopra Minerva.
Artikel gepubliceerd in januari 2020, in samenwerking met het Rijksmuseum.
Liselotte van Leest 