Scampia, bekend van de serie Gomorra, is een van de beruchtste achterbuurten van Italië. Decennialang werden de inwoners geteisterd door drugsgeweld, terwijl de overheid wegkeek. Tweemaal bezocht ik de wijk en sprak ik met de bewoners, wat resulteerde in een column De echte helden van Gomorra en een artikel ‘Wij zijn niet Gomorra!‘.
De echte helden van Gomorra
‘Het heeft alleen maar meer kapot gemaakt.’ De bejaarde Mirella Pignataro slaat haar blik naar de grond. De pijn die het haar doet, is in de ruimte vol kindertekeningen te voelen. Mirella is kinderjuf bij stichting Gridas in Scampia, een beruchte maffiabuurt in Napels. Een wijk waarvan de meeste inwoners een uitzichtloos bestaan leiden – niet voor niets wisten de makers van de serie Gomorra al 4 seizoenen te vullen met de ellende hier. Veel jongeren gaan niet naar school, de werkloosheid is torenhoog en voor velen is het criminele pad de enige uitweg. Met haar speelzaal probeert Mirella al decennialang kinderen uit de buurt te houden van drugs(handel) en gevaarlijke bendes.
Elk seizoen van Gomorra keek ik in een sneltreinvaart uit, gefascineerd en verbijsterd door de verschrikkelijke gebeurtenissen. Dat het in Italië af en toe een enorme puinhoop is, op straat en in de politiek, is niks nieuws voor me. Maar Scampia is wel even andere koek. Waarom gaat het bij deze Italianen zo vreselijk mis?
De oorzaak is simpel en onvoorstelbaar tegelijk. De jonge wijk in het noorden van Napels kreeg simpelweg nooit een kans. In de jaren tachtig schoten flats er als paddenstoelen uit de grond, maar projectontwikkelaars “vergaten” de buurt te voorzien van scholen, winkels en zorgvoorzieningen. Je hoeft geen antropologie gestudeerd te hebben om te begrijpen dat dit fout moest gaan. Zelfs dagelijkse boodschappen deden bewoners noodgedwongen op de zwarte markt – om over het gebrek aan onderwijs en zorg nog maar te zwijgen. Bovendien trok de politie haar handen er volledig vanaf op het moment dat de situatie onhoudbaar werd. Scampia werd de thuisbasis van een van de gevaarlijkste criminele organisaties ter wereld: de Camorra.
Jarenlang leefden de inwoners onder gruwelijke omstandigheden, zonder dat iemand zich om hen bekommerde; de overheid keek weg en Europa bemoeide zich er niet mee. Tot de Napolitaanse journalist Roberto Saviano in 2006 letterlijk een boekje opendeed over het reilen en zeilen van de maffiaclan. Zijn non-fictie boek Gomorra en de gelijknamige film en serie maakten de wijk en haar problemen wereldberoemd. Saviano beschouwde ik als een held. Klap maar eens uit de school over je meest gevaarlijke stadsgenoten waardoor je permanent bewaakt moet worden. De wereld weet nu van het falende beleid, de gigantische corruptie en van afschuwelijke scènes die zich hier afspeelden.
Maar wat als je merkt dat jouw werk ook schade aanricht? Dat het beeld dat je naar buiten brengt de kansen van eerlijke, hardwerkende bewoners verkleint? Werk je dan als journalist nog mee aan een entertainmentserie die je geboortestad in meer dan 130 landen zwartmaakt? Sinds mijn bezoek aan Scampia zet ik voorzichtig mijn vraagtekens bij zijn heldenstatus.
Nieuwe problemen steken de kop op met de serie. Kansloze jongeren voelen de drang om in de voetsporen van de hoofdrolspelers te treden. Was fictie aanvankelijk gebaseerd op ware gebeurtenissen, nu is de realiteit dat jongeren zich laten inspireren door fictieve helden die hun hand niet omdraaien voor moord. Het geweld neemt sinds jaren weer sterk toe. Tegelijkertijd komen zij die wél gestudeerd hebben nergens aan werk; het idee dat iedereen uit Scampia crimineel is, wordt door Gomorra nog meer versterkt. De producenten nemen geen verantwoordelijkheid, zij verschuilen zich achter het statement dat ze louter fictie tentoonspreiden. Ondertussen ziet Mirella ‘haar kinderen’ door haar vingers glippen.
De meeste bewoners zaten niet te wachten op alle aandacht – juist op het moment dat de wijk opkrabbelde. De stadsdeelvoorzitter gaf nooit toestemming om te filmen. Maar geld opent deuren. Zo zouden de makers alleen al aan een bareigenaar 200.000 euro hebben betaald om zijn zaak op te blazen. Voor één scène van twee minuten! Vermoedelijk een peulenschil bij het bedrag dat ervoor zorgt dat de opnames al jaren wél doorgaan.
De echte helden van Scampia zijn ondertussen de dupe. Kunnen de makers geen handreiking doen aan hen? Aan de judoschool van Gianni Maddaloni, bijvoorbeeld, die zoveel kinderen van de straat houdt, maar in financieel zwaar weer verkeert. Of aan juf Mirella, die al voor generaties kansarme kinderen fungeert als ‘tweede moeder’, maar zich tegengewerkt voelt door alles rondom Gomorra. Zo veel goede initiatieven, maar zo weinig steun.
Wellicht is het tijd voor een nieuwe Saviano. Iemand die de heldhaftige inwoners, die elke dag strijden voor een beter leven in de buurt, een podium geeft. Iemand die daar een entertainmentserie van maakt en miljoenen mensen bereikt. Díe journalist verdient, wat mij betreft, nu een heldenstatus.
Deze column is gepubliceerd in september 2019 in magazine De Smaak van Italië.
In 2022 bezocht ik Scampia nogmaals en schreef ik er een artikel over voor magazine De Smaak van Italië. Klik op de afbeelding om het artikel te openen.
Liselotte van Leest 